L I B R I I T E T T.

 

NDERA.

KRY I SHTATMBDHETT.

NDERA VEHTJAKE.

 

.593. Kanni i Malevet t Shqypnis nuk e veon nierin prej nierit. "Shpirt per shpirt, s duken e fal Zoti".

 

.594. I miri e i keqi kn nji mim: Kanni i mban per burra: "Del i miri prej t keqit e i keqi prej t mirit". "N kandr t vet s i cilli peshon katerqind derhm".

 

.595. N'i prekt kush kuej n nder, peng a plak per nder t mrrun s'k, Kanja thot: n da, fale, po deshte, laje ballin e vrugnuem.

 

.596. Nderen seicilli e k per vedi e nuk mnd ti perzihet kush kuej as me e rrethue me pgje e me pleq. Dy gisht nder n Iule t ballit na i njiti Zoti i Madh.

 

.597. "Ndera e mrrun giob nuk k". ‑Ndera e mrrun s'falet kurr.

 

.598. "Ndera e mrrun nuk shperblehet me gj, por a me t derdhun t gjakut, a me t falun fisnikisht (permbas ndermjetsis s dashamirve t mir).

 

.599. I korituni k deren il perkah ndera: peng s'shtron, pleq smrr, gjygj slyp; giob s'mrr. ‑ Burri i frt mrr gioben vet.

 

.600. Aj, t cillit i u muer ndera, xhet i dekun kah kanj a.

 

.691. Ndera i mirret burrit:

a)       Me i thn kush s rren facle burrave t mbledhun n kuvend,

b)       Me e pshty, me i u mat, me e shty a me i r kush;

c)        Me i prish ndermjetsin a besen,

d)       Me i a dhnue gruen a me i a hikun,

e)       Me i a marrue armt e krahit a t brzit;

f)          Me i a dhnue buken, tui i a ng mikun a pntorin;

g)       Me i a thye Shpin, vathin, kotecin a erranikun n'oborr;

h)        Me i a ndal uhn a detyren,

i)          Me i a luejt rrasen e vegshit n voter,

j)          Me njye kashaten parpara mikut ‑ mirret ndera mikut.

k)        Me korit trevezen nder sy t mikut, kr i zoti i shpis e kruen ulteren a Shpin e lpn kupen.

 

 

KRY I TETMBDHETT.

NDERA SHOQNORE.

NYE I NANDEDHETEGJASHTT.

Miku.

 

 

.602. "Shpija e Shqyptarit sht e Zotit e e mikut".

 

.603. Miku nuk mnd t hj n shpi, p b za n'oborr.

 

.604. Si t baj za miku, i zoti i shpis a kush i shpis i pergjegjet e i del perpara.

 

.605. Falet me mik, armen i a mrr, e i prn n shpi.

 

.606. Armen i a var n krrab, edh e on n krye t vendit k votra.

 

.607. Perpushet zjarmi, lypen edh dr. "Miku don dr".

 

.608. Mikut do t'i bahet nder: "Buk e kryp e zerner".

 

.609. Buka e krypa e zmra, zjarmi e trungu e do firi per shtroj do t gjindet gadi per mik n do koh t nats e t dits.

 

.610. Mikut t lodhun do ti vhet rreth me t pritun me nder. Mikut i lahen kambt.

 

.611. Per do mik duhet buka si hn vet.

 

.612. Per mik t mir duhet kafja, rakiia e buka e shtrueme me ndo'i send m teper.

 

.613. Per mik zemret duhet duhni, kafja e ambel, rakija e buk e mish. ‑ "Mikut t zmres i lshohet shpija".

 

.614. Ruj hi n shpi, mikut do ti mbajsh armen".

 

.615. E mbaitmja e arms sht:

 

a)                       shj burrnije e nderje, edh pse knaqesh s t'erdh miku,

b)                       sht shj roje, seps tui i thn: "Mir s erdhe", ajo do t rrij p droje, e s giindesh gadi me i dal zot per do rrezik,

c)                        sht shj urtije per vedi, pse, 'si ti mrrish armen, edh n past ndoi mende t keqe miku, nuk k shka t bn si t'a armatosish.

 

.616. "Mikut i lshohet kryet e vendit".

 

.617. Mikut i lshohet kryet e vendit, Po kje n shpi si edh po kje n kuvend burrash, pors n kuvend nuk k z.

 

.618. Mikut i lshohet kryet e vendit si per nder, si edh qi t jt m n t pm e n shj si edh t mos t perzihet nder robt e shpis.

 

.619. Si t hj miku n shpi, t k l detyren.

 

.620. Po t hni miku n shpi, gjak me t pas, do ti thuejsh: "Mir s erdhe!"

 

.621. "Miku do t perciellet deri k t lyp me e percjell".

 

.622. "Miku, edhpse xn kryet e vendit n shpi a kdo, kurr s'prn, por do ti prijsh".

 

.623. Miku perciellet edh me nji fini, po kje djal a vajz, gjithnji si nji burr a grue.

 

.624. Si t'a perciellish mikun deri k desht vet me shkue, e solle shpinen me shkue n pn t'aride, krisi pushka n'at hov e edh e vrau, ty nuk t pritet mik.

 

.625. Mbas mikut do t hupish pntort, e me buk t'aride, t mos fikesh e t mos koritesh.

 

.626. "Si t'i prsh mikut, do dhn fi baj kuej ky, lypet mb ty".

 

.627. Mikut mos i prij, a, 'si ti prijsh, do t hapish syt qi mos t'i baj kuej ndo'i dhn a pn t lig.

 

.628. Kanja urdhnon qi t perciellet miku s mos t'a gje ndo'i pn e lig, s edh mos ti baj kuej ndo'i dm me buk t'ande.

 

.629. Po bani ndo'i pn t keqe miku n buk tande, arsyeja lypet prej teje.

 

.630. I dhnuemi e i dmtuemi s'sht n detyr me ndiek at, qi e dhnoi e qi e damtoi, por i kerset n der atij, qi e mbajti n shpi e i dha buk.

 

.631. "Buka e ln dmin".

 

.632. Kan sht pr, qi t'i prihet mikut, seps xhet s nuk din rrug e nuk din a do t ndeshet n mik a n'anmik.

 

.633. Do ti prjsh, pse j rojsi i mikut, si me i a largue rrezikun, si edh me e ndal prej pnet t keqe.

 

.634. "Buka t nderon, pors t qet edh n pn". (Buka m'u gjet dreq pat thn dikush).

 

.635. Po t'a dhnoi buken miku, do t'epsh arsye n kan per shpi e vath t thyem, per tuf t mrrun e pretime tjera.

 

.636. Do t lajsh dmet e bame prej mikut t'and a tuj v kumbonen e tufs s'at n tr, a me t hjekun t kaut t hullis, a me t shitun t rendit t ujit.

 

.637. Nderen e dhnen do t'a dajsh me mikun e t damtuemin do t'a ndreqish.

 

.638. Ti do t lajsh e, po muejte me xjerr gj t miku, e k per vedi, perndryshej t past mbet ngiat: Pa e dha thot kanni.

 

.639. Sikurse j n detyr me lyp mikun e prm asht j n detyr me dhn arsye, n preft kend miku n buk fande.

 

 

NYE I NANDEDHETESHTATT.

T premt e mikut.

ndora nuk lshohet.

 

 

.640. "Miku mik, shoqi shoq".

 

.641. "Ve nji gac me t'a lyp kush t dera per me kall ubukun, i a dhae, e e ngau kush, t pritet mik".

 

.642. Po t r ndore kush, edh tuj t'a xn vetem mnin: "Jam miku i njatij" e edhpa t pas kn kurr t dera, po e ngau kush, t jt mik n der e ftyra t'u vrugnue.

 

.643. Po t'a vni kush mikun n loj a t'a shau, ti do t'a mkmbish nderen e mikut me rrezik t jets s'at.

 

.644. Po i u pr kuej miku, kanja i k ln dy udh: a t fiket, a t koritet.

 

.645. Atij, qi i u pr miku, do send do ti epet me dor t mjt e per rien giu mj qi t'a paguej mikun.

 

.646. Dora e mjt me kan quhet e pandershme, e cilla mrr e nuk ep, me miq nuk falet. Ve i pabesi me t pabesin falen me 't.

 

.647. Me kan t hershme gjygji e karmote m hu t pabesin, e s'e lte n kuvend burrash.

 

.648. I pabesi, qi pret kend vet a shet kend n bes, grihet katundisht e shkon gjakhups.

 

.649. Me goj t kannit: baba, vllau e deri kushrinija e dalun fare falet, pors miku nuk falet (pos me t hm ndermjet t dashamirvet t zmres).

 

.650. Per mik t prm rrall s epet besa; ndermjetsija epet s t mrrin e t'apin, n hft puna n t ndrequn.

 

.651. Katundi shoqi‑sho'it i presin mik:

 

a) kr nji shoq shmanget t nji shoq e, tuj dal prej shpije t ktij, e vret a shoqi tjeter a kushdo,

b) Edheps shoq a kushr me t vramin mik‑prm, detyr sht me lyp shoqin‑mikun e vrm,

c) Po s'e lypi mikun e vrm, edhpse shoq, sk pse del n kuvend burrash, pse jt i koritun e i marruern pergjithmon e jets.

 

.652. Me ndesh n'udh t madhe dy shok, e, 'si t bjn do rrug, kerset pushka edh vritet njani sish, ktij tjetrit nuk i pritet mik.

 

Oroe:

 

Njimend, s s'i pritet mik, pors jt i koritun mos me qit mb dorrasin. 0 Shqyptari edhpse bjen n gjak p gjak, tuj e pague me vras mikun e preme, aj s'e mrr ndore at pn, fiket me lang e plang, pors marre s'bn.

 

 

NYE I NANDEDHETETETT.

T sjellnut e t zott t shpis me miq n shpi.

 

 

.653. Miku xn kryet e vendit n trevez (sofer), mandej i hn ndorja.

 

.654. Framurtarit mik i tokon kryet e dashit e mikut shpatulla.

 

.655. Po sndolli flamurtari, por Kreu i njij Flamuri, shpatulla i tokon ktij e mikut kryet e dashit.

 

.656. Miku do t hjek rakin e ma i pari do tu biej duerve n trevez.

 

.657. Me ndoll n trevez kush i Gjomarkaj e nji mik i largt, Flamurtari e dn pergjyms me t Gjomarkain kryet e dashit e shpatulla i jt mikut.

 

.658. Famurtari do t'a thej me grusht kryet e dashit e mikut, s'i t'a kt Ipi shpatullen, do t'i a thej sumbullen.

 

.659. Me ardh per mik i Ohrnjani (i Thkellas) a n Mirdit a n Malsi t Lezhes e me ndoll aty edh kush i Gjomarkaj, kryet e vendit e xn i Ohrnjani, mandej i Gjomarkaj‑ (Ket pn s'e bn kush prej nderjet.)

 

 

Oroe:

Kto sjellje duken si loj, pors kn shkaktue vras t pergjegjme shi n trevez.

 

.660. Kafen e mrr miku, mandej i zoti i shpis.

 

.661. Duert n treveze i ln i zoti i shpis, mandej miku.

 

.662. Goten e rakis e pin i zoti i shpis e t dyten miku,

 

.663. Kashaten e nyjen miku, mandej i zoti i shpis.

 

.664. Aj zot shpije, qi e njyete kashaten perpara mikut, late 500 grosh giob.

 

.665. Aj zot shpije, qi koritte trevezen e vet nder sy t‑mikut, late 500 grosh giob,

 

.666. Pushka e shtme per mik t prm nuk k giob.

 

 

NYE I NANDDHETENANDTT.

Ndermjetsija.

 

 

.667. Ndermjetsi, si lajmtari, nuk bn faj as nuk xhet.

 

.668. Ndermjets thirret aj, i cilli hn per me d fjalt e kqij a, me shmang rragen, prej t cillave mnd t shkaktohet vrasa a ndo 'i rrnim tj eter.

 

.669. Nderrnjets mnd t jt burr a grue, djal a vajz a edh Prifti.

 

.670. Ndermjets mnd t hj per shpi me shpi, per katund me katund, per flamur me flamur.

 

.671. Me i u pr ndermjetsija njij shpis s veant, vet e kerkon mikun.

 

.672. Me i u pr ndermjetsija njij kaktundi, katundisht u lyp mikun.

 

.673. Me i u pr ndermietsija njij flamuri, flamuri mbar e lyp mikun.

 

.674. Me i u pr ndermjetsija Priftit, mikun e lyp Famullija, n t cillen gjindet, a s flamuri e lyp, po hni ndermjet n'emen t flamurit.

 

.675. Prifti, per me d t keq, hn ndermjet jo n'emen t vet, por a n'emen t Famullis a n'emen t flamurit; por vetm atbot, kr mos ti pnoj fuqija e fjals ftare.

 

.676. Po s'u inuer para sysh fuqija e fjals fetare, atbot Prifti hn ndermiet si do qytetas, por, tuj mos bajt zyria e tij shpat e litr, po i u b n'asgja ndermjetsija si e do qytetasit, katundi a flamuri do t'a mkambin nderen e tij tuj e lyp mikun e prm.

 

.677. Me kn t vram njiqind vet n njnin krah e n tietrin kurrnji, s'i t hj kush ndermjet, pushka do t prj, zjarmi do t shuhet.

 

.678. Me b me u qit posht flala e ndermjetsit, ajo lagje, qi t flloj pusken, i a pret mikun ndermjetsit. (Po s'prni pushka e fjala e gergasa permbas ndermjetsis, perzihet lamshi per mner, kryqzohet pushka, e grihen aty per aty.)

 

.679. Fjalt e dokshme t ndermjetsis jn: "Leni flalt, or juni, jam ndermjet une! ‑Prani pushken, burra, un jam nderrnjet mj k t mirremi vesht. ‑ Prani pushken, s katundi..., flamuri... sht ndermjet!"

 

.680. Ndermjetsi u mrr pgjet t dyja lagjeve, tui u d diten s kr e k do t mblidhen n kuvend, per me u mrr vesht.

 

.681. Po nuk muejt me i ndreq ndermjetsi, pgjet e t dy lagieve u lshon n dor burrave turt, e ky atbot lirohet e del prej nderrnjetsije.

 

.682. Ndermjetsija mbaron gjithher a me t rame diellit a me t mrrun t diellit (me t lem a me prendim t diellit).

 

NYE I NJIQIDTT.

Dorzanija.

 

 

.683. Dorzn thirret aj, i cilli i Iidhet kuej per t pergjegiun t njij detyre, t cillen, po s'e lau n vade t caktueme detyrsi, ky bahet dordhns.

 

.684. Uhasi, 'si t kt dorzn, s'k nevoj me i shkue n der detyrsit, dorzni do t pergjegjet per t: "Dorzn, dordhn", thot kanni.

 

.685. Edh n dekt detyrsi, uhasit s'i prishte gj, per detyr, qi aj i pat ktij, do t pergjegjet dorzni: "N'dekt detyrsi, rrnoft dorzani," thot kanni.

 

.686. Me b me u pendue dorzni e me dasht me dal dorznije, kanja nuk e ln, seps: ,, Dorzani nuk hn per me mbajt n mend, por per me l".

 

.687. Dorzani hn me mirvet, e prandej nuk k tager me lyp kpuc as t detyrsi as t uhasi: "Dorzn e bestr nuk hn kush me t holla".

 

.688. Detyrsi, kr lyp kend per dorzn e, per n'i hft ky, faqe burrave i thot: "Un po t hi dorzn, por shikjo, s, po s'e pate nder mend me i b gadi t hollat n vade t caktueme, m kallxo qysh tashti e t bahem gadi me l per ty. T'a dijsh, s shnierzim nuk duroj!

 

.689. Po nuk i u pergjegj detyrsi dorznit, edh e ln t lidh qi t laj ky prej vedit detyren e tij, dorzni do ti a ap pengun uhasit.

 

.690. Uhasi k tager me i a dorzue kuejdo at peng, per me xierr detyren e vet.

 

.691. Dorzani k tager me b vj n katund kundra detyrsit t keq, e katundi do t'a ngushto detyrsin qi t'a shperblej pengun e dorznit e ti a dorzoj t zot't.

 

.692. Po s'i bani gadi t hollat detyrsi vetem prei dhunet e kasnecijet, katundi e giobit permbas randsis s fajit pr pres t bame.

 

.693. Po i bani gadi te hollat detyrsi ne vade te caktueme, para s t'i a dorzoj te zott do t'a baj me dije dorzanin.

 

.694. Po kje s detyrsi nuk muejt me i b gadi t hollat n vade t caktueme vetem prej skamit, dorzni do t rrj gadi me l per't, e ket me e prit, s "Dora e that s'k urat" e s'k pse e qet n katund, pse vajin nuk i a veshtron: t'a kishte mat vedin para s t'i hite dorzan.

 

 

 

KRY I NANDMBDHETT.

GJAKU E GJINIJA, VLLAZNIMI E KUMBARIJA N KANU T MALEVET.

 

NYE I NJIQIDEPAR.

Gjaku e gjinija e breza Shqyptarsh.

 

.695. Vargu i brzavet t gjakut e t gjinis, shkon n t pasosun per Shqyptarin e malevet.

 

.696. Mahet vll e fis me t gjith ata, prej s cillsh t part e tij jn d heret a von.

 

.697. Katerqind zjarmesh me u d Shqyptari, aj as mrr as ep, d.m.th. nuk bn krushqi.

 

 

NYE I NJIQIDEDYT.

Lisi i gjakut, lisi i tamblit, nip trungut e nip bijet.

 

.698. Brzat rrjedhin a prej gjakut a prej gjinis.

 

.699. Brzat e gjakut rrjedhin prej net t babs; brzat e gjinis rrjedhin prej net t nns.

 

.700. Rrjedhja e brzavet prej net t babs thirret "Lisi i gjakut".

 

.701. Rrjedhja e brzavet prej net t nns thirret "Lisi i tamblit"..

 

.702. "Nip trungu" a "mes trungu" thirret aj varg mashkujsh a fmnash, qi rrjedhun prej plangut t babs.

 

.703. Nip a mes bijash thirret aj varg mashkuish a fmnash, qi rrjedhin prej bijave t martueme.

 

 

 

NYE I NJIQIDETRET.

Vllaznimi.

 

.704. Vllaznimi, qi bahet tui p gjak, e ndalon krushqin pergiithmon ndermjet t vllaznuemve, shpis s tyne e zjarmit t tyne.

 

 

NYE I NJIQIDEKATERT.

Kumbarija (Shengjonija).

 

.705. Shka sht gjaku e gjinija per kah krushqija, asht sht edh kumbarija.

 

.706. Kumbarija e Shqyptarit t malevet sht tri nduersh:

 

a)      kumbarija e Pagzimit,

b)      kumbarija e Kunors,

c)      kumbarija e Flokvet.

 

 

NYE I NJIQIDEPEST.

Kumbarija e Pakzimit.

 

.707. Kumbarija e Pagzimit e ndalon krushqin brz mbas brzit jo ve nder t pagzuemin, prnden e t pagzuemit e nder ata, qi e peshojn n der t Kishs, por edh nder s rob t kt shpija e njans e t tjetres lagje e t zjarmit t tyne mbar.

 

 

NYE I NJIQIDEGJASHTT.

Kumbarija e kunors.

 

.708. Kumbarija e Kunors e ndalon krushqin nder robt e shpis s kumbarve e t shpis s dhndrrit e, qi t plangsohet kumbarija e Kunors nder dy vllazni e t pershij edh zjarmet e tyne, kjo pn shkon me kumbari t Pagzimit.

 

 

 

 

NYE I NJIQIDESHTATT.

Kumbarija e Flokvet.

 

.709. Kumbarija e ndrikullija, qi bahet n t rruem e n t mrrun t flokvet hn n Ildhje kannore, qi s'e luan gj.

 

.710. Kumbarija e flokvet e ndalon krushqin brz mbas brzit ndermjet shpis, vllaznis e zjarmit t kumbars e t ndrikulls.

 

.711. Ndrikullija sht si nusija: si shkon nusja k prndt n koh t caktueme prej kannit, asht skon edh ndrikulla n koh t caktueme t kumbara.

 

.712. Koha e ndrikullis e caktueme prej kannit sht nji muej para s Lidhunash.

 

.713. Ndrikullija nuk mnd t shtyhet mbi ps dit: Ditt e ndejs s ndrikulls t kumbara do t jen giithher cub e jo kurr par, tri a ps.

 

 

NYE I NJIQIDETETT.

Sjelljet kanunore n t marrun t flokvet.

 

 

.714. Nun a kumbar thirret aj, qi mrr flokt.

 

.715. Ndrikull a nun thirret e ma e dialit a e vajzs, t cillvet u mirren flokt.

 

.716. Famull a famullesh thirret djali a valza, t cillvet u mirren flokt.

 

.717. Nuni e ndrikulla jn si vll e moter e nuk veohen prej gjindes s shpis.

 

.718. Po e mbushi vjetin djali e vajza, nuk u mirren flokt.

 

.719. Me dek fmija p i u mrre flokt, nuk do t shtihet n dh, do t thirret kumbara i shenjuern; po kje larg kumbara, do ti mrr flokt nji tjeter, i cilli nuk do t jt prej vllaznijet e fisit t fmis.

 

.720. Per t mrrun t flokvet t dialit duhet t jt burr, e grue per vajz.

 

.721. Prindja e djalit e t vajzs, t cilIvet tu mirren flokt, do t bin gadi buken s m mir qi t munden, per me nderue kumbaren.

 

.722. Kumbara do t vj me nji prej dashamirsh t vet.

 

.723. Thirren nja tre‑kater shok per me mrr pjes n gzim t shpis.

 

.724. Si t kn p kaf, goditet vendi,

 

k do tulet Nuni e do t gjinden aty veglat per t mrrun t flokvet.

 

.725. Lypet karriga, k do fulet Nuni, kupa me uj, n te cilin Nuni do t lshoj nji asper t rrgjant, msalla, qi do te shtrohet per t pritun t flokvet, gershn a brsk rrues per t qethun a per t rruem t famullit a t famulleshs.

 

.726. Si tulet n karrig Nuoi, ni djal i fisit i a pshtet Nunit n prhen famullin a famulleshen.

 

.727. Nuni do t marr flokt me kt rend: a) nji ub n ball, b) n tambzja k pji ube, c)mbas kreje nji ub.

 

.728. Si t mirren fjokt, Nuni i bjen ballit t famullit a t famulleshs me gersbp tri her, tu thn: "Me shndet e jet t gjat!" e puth famullin a famulleshen e, tuj e hjeke prhnit i a ep s'ams ‑ Ndrkulls, ‑ e cila edh mrr kupen me asper t rrgjant.

 

.729. Nuni i ep NdrikuIIes 50-150 grosh e jo m teper.

 

.730. ubat e flokvet i mrr e ma edh i ruen n'ark,

 

.731. Ndrikulla do ti ap Kumbars: gjurdi, brek e mangore, e gjindes se shpis se kumbars ‑ s t jen ‑ do tu oj kuej msalle, kj ride a kollik.

 

.732. Pa i u mrr flokt finis, gershna nuk do ti a perkas kryet, po i u rriten teper flokt, i percullohen me flak t'uns s pishs.

 

.733. Si ti mirren flokt finis,Kumbara bun at nt n shpi t famullit a t famulleshs, ne e nesret ohet e mrr me vedi ndrikullen e famullin edh i on n shpi t vet, k rrin tri a ps dit, si mbas kannit.

 

.734. As mort as darsem e as t kremet s'luten p ndrikull e kumbar, p famull e famullesh.

 

Kanuni

Fjala e gojs<<< >>>Damet